Cliché

Toen ik met Netty op vakantie was in Zeeland gingen wij op Koninginnedag verschillende rommelmarkten af. Morgens in de vroegte al op een paar kleine markten geweest met weinig resultaat. Toch maar eens naar Terneuzen want in zo’n grote plaats zal ook wel een markt zijn. Tja, die markt was veel groter dan die waar we al geweest waren maar je kunt als Zwollenaar niet alles van Zeeland weten. Tegen half elf waren we daar en hadden weinig hoop dat er nog iets leuks te vinden was. Maar wat schetste mijn verbazing! Op een der eerste kramen kwam ik onderstaande cliché tegen. De verkoopster wist alleen te vertellen dat ze het bij een inboedel in Brabant gekocht had.


Cliché: is een drukvorm die gebruikt wordt bij het drukken van illustraties in hoogdruk.
Het cliché heb ik als positief hier weergegeven voor de duidelijkheid. De afmeting; breed 16 cm en hoog 11 cm. Materiaal is lood.


Op het cliché zijn te zien: twee werklui, een soort ‘draagkist’ met daarop een paar gewichten en de contouren van een oven. Tussen de benen van de rechter persoon, tegen de oven aan, is nog een gietkroes en zo’n ‘draaibeugel’ te zien. De werklui kantelen een gietkroes waardoor de hete vloeistof in een koker, er zitten drie kokers in de kist, gegoten kan worden. Omdat op de kist twee gewichten afgebeeld zijn (als voorbeeld?) neem ik aan dat de twee mannen bezig zijn met het gieten van ijzeren gewichten maar misschien gebruikten ze de gewichten om iets af te wegen? De gewichten: de rechter is het bekende conische type uit het eind van de 19e eeuw maar de linker is een zogenaamd bomgewicht.
Van bomgewichten is weinig bekend. In het boek ‘2000 jaar gewichten in de Nederlanden, D.A. Wittop Koning en G.M.M. Houben, 1983’ is op blz. 118 te lezen: “Apart dient echter een soort genoemd te worden, die van 1879 tot 1912 gebruikt mocht worden, en wel omdat deze vorm beslist antiquarisch is: de ijzeren bomgewichten, bolvormige stukken van 50, 25, 20, 10, 5, 2, en 1 kg, van onder een, vrij klein, plat grondvlak waarin een justeeropening, het handvat is vast aan de bolvormige romp gegoten. Van deze gewichten is aan de ijkkantoren een volledig stel als model uitgereikt, maar ze zijn slechts weinig aangemaakt. In de Waag te Steenwijk hebben we nog enkele exemplaren aangetroffen. Verder is er een complete serie in de Oudheidskamer te Delft en in het Museum Boerhave te Leiden”. Over deze tekst een paar opmerkingen: Na het opheffen van de Oudheidskamer in Delft, eind 2001, zijn de maten en gewichten aan musea en op veilingen aangeboden maar waar de bomgewichten gebleven zijn is mij niet bekend. Lees ook eens ‘Zwolse Gewichtigheden’. Van de gewichten in Steenwijk daarvan weet ik via G. Schunselaar dat er in ieder geval nog een 25 kg aanwezig is. Van het tweede gewicht wist hij de massa niet meer. In de tekst:“het handvat is vast aan de bolvormige romp gegoten”. Na bestudering van het gewicht blijkt dat niet het geval te zijn. Het ‘ronde’ lichaam is in een 2-delige mal gegoten. De gietnaad is goed te zien maar is niet aanwezig op het handvat. Het handvat is later in het lichaam aangebracht. Het handvat is namelijk een gesmeed stuk ijzer.

In Nederland zijn deze bomgewichten dus erg zeldzaam en een afbeelding waar een bomgewicht op te zien is is vrij uniek maar als het een afbeelding is van de productie van een bomgewicht moet dat gezien worden als een winnend lot uit de loterij! Verder is nog bekend dat bomgewichten alleen gemaakt werden door de ijzergieterijen van de firma’s Sallandia (1854-1924) en Wispelweij (1851-1977) in Zwolle.

Bomgewicht uit eigen collectie; een 20 kilo van de firma Wispelweij & Co uit Zwolle. Deze firma was ook bekend onder de naam ‘De Nijverheid’. Vreemd is dat er een ijkmerk ingeslagen is van 1967! Navraag leverde de volgende gegevens op: in de loodprop waren resten te zien van oude ijkletters maar geen één daarvan was te ontcijferen. De verkoper van het gewicht wilde, als het gewicht zijn goede massa nog had, dat er weer een officiële ijk in het gewicht zou komen. Via een bevriende ijker heeft hij dit gewicht in 1967 aangeboden en de ijker heeft het gewicht gewogen en goed bevonden. Of dat officieel mocht? Ik dacht het niet want vanaf 1912 zijn dit soort gewichten verboden. Mysterieus zijn nog de ingeslagen letters die te zien zijn onder 20 K: S, E, G, M, Y of dit is een v met een beschadiging er onder. Boven in het handvat staan de letters K en A.

Een afbeelding uit: ‘Ambachten, neringen en bedrijven, Alphabetisch voorgesteld aan de jeugd’
Haarlem Erven J. Bohn. z.j.

De tekst onder de tekening
“Als de Yker ziet dat het gewigt
Zoo min te zwaar is als te ligt,
Slaat hij een letter in het pond,
Ten blijk dat hij het deugdlijk vond.”



Rechtsonder in de cliché, op ongeveer 1.5 cm van de hoek, is een merk ingegraveerd. Ik heb die vergroot en getekend. Daarna afgedrukt en het resultaat is hiernaast te zien. Het is een W met erboven een P. Heeft de W met de firma Wispelweij te maken? Is de cliché gebruikt voor reclamedoeleinden?






De cliché is als test afgedrukt door Frank Leemrijse. Mijn dank daarvoor.

Wie weet hier meer van of is er iets bekend over een boek/reclamefolder? waarin deze afbeelding te zien is?



Twee jaar geleden ging mijn vrouw met een reisje van de zaak naar een ijzergieterij in Klazienaveen. Na een zeer interessante rondleiding kreeg een ieder bij vertrek een plaquette mee. Hierop was te zien dat twee mannen bezig waren met iets te gieten. De plaquette was aan de achterzijde gemerkt met T.B.S. Deze afkorting betreft de firma die in Soest zijn hoofdkantoor heeft. De afmeting is 13 x 7.5 cm.

Egbert Dikken. Eind Maart 2011.